Κλεομένη Κουτσούκη: Γεώργιος Καφαντάρης- Ένας Ρουμελιώτης αυθεντικός πολιτικός ηγέτης (1873-1946)

Γεώργιος Καφαντάρης:

Ένας Ρουμελιώτης αυθεντικός πολιτικός ηγέτης (1873-1946)*

«Εισήλθε εις την πολιτικήν πένης και έφυγε από την ζωήν πενέστερος»

Κλεομένης Κουτσούκης

Ομ. Καθ. Παντείου Πανεπιστημίου

     Θέλω να ευχαριστήσω τον Δήμο Αγράφων και ιδιαίτερα την αντιδήμαρχο κ. Β. Φεγγούλη για την τιμή να με καλέσει να μιλήσω για τον μεγάλο Ευρυτάνα πολιτικό, τον Γεώργιο Καφαντάρη.

     Το να μιλήσει κανείς για τον Γεώργιο Καφαντάρη, που υπήρξε γέννημα θρέμμα αυτής εδώ της γης, της ιστορικής Φραγκίστας, είναι ταυτόχρονα και τιμή και μεγάλη ευθύνη.  Γιατί ο Γ.Κ. υπήρξε κορυφαίος Έλληνας πολιτικός που δέσποσε για μισό αιώνα στην πολιτική ζωή της χώρας μας.

Ι. Εισαγωγικά

     Πριν ακριβώς από εκατό χρόνια, δηλ. το 1915, ο Γ.Κ. διέπρεψε ως Υπουργός Εσωτερικών στην κυβέρνηση των Φιλελευθέρων, υπό τον Ελ. Βενιζέλο.  Είχε εκλεγεί βουλευτής του κόμματος αυτού στις εκλογές του 1911.  Και, βουλευτής ων δεν δίστασε, με την κήρυξη των Βαλκανικών Πολέμων του 1912-13, να στρατευθεί ως εθελοντής και να μεταβεί στο μέτωπο, να πολεμήσει ως απλός Έλληνας στρατιώτης κατά των Βουλγάρων και Τούρκων [1].

     Ας μου επιτραπεί με την ευκαιρία αυτή να σημειώσω ότι στις πολλές σελίδες άφατης δόξης, που η Ευρυτανία και τα παιδιά της έγραψαν με τη συμμετοχή τους στους εθνικούς αγώνες, όπως του 1821, στους νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13, στο έπος του ’40 και στην Εθνική Αντίσταση 1941-44, μπορούμε να προσθέσουμε δικαιολογημένα και σελίδες δόξης που τής χάρισαν, αφ’ ενός η εποποιΐα των ξενιτεμένων ανά τον κόσμο παιδιών της και αφ’ ετέρου οι προσωπικότητες που αναδείχθηκαν τον προηγούμενο αιώνα, ιδιαίτερα κατά το πρώτο ήμισυ του 20^ου αιώνα [2].

     Η Φραγκίστα, όπως και τόσα άλλα χωριά της Ευρυτανίας, έχουν απτές αποδείξεις για τα φιλάνθρωπα και κοινωφελή έργα με τα οποία τα ξενιτεμένα παιδιά της ευεργέτησαν τον γενέθλιο χωριό, όπως οι Πανουργιάδες, οι Παπαδόπουλοι, οι Τσαούσηδες, Τσιτσόπουλοι και τόσοι άλλο, τόσο από την Κωνσταντινούπολη, όσο και από την Αμερική. 

     Ο φίλος δικηγόρος, π. πρόεδρος του Δ.Σ. Καρπενησίου, κ. Χαρ. Κούτσικος, έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τους ξενιτεμένους της περιοχής των Αγράφων [3].

     Για τις προσωπικότητες, που ανέδειξε η Ευρυτανία αναφέρω ενδεικτικά τον Δημοσιογράφο και πρωτοπόρο σοσιαλιστή πολιτικό Στέφανο Γρανίτσα, που δυστυχώς πέθανε πολύ νέος,  πριν ακριβώς από εκατό χρόνια.  Τον λογοτέχνη και ακαδημαϊκό Ζαχαρία Παπαντωνίου, τον καθηγητή και ακαδημαϊκό Κων. Τριανταφυλλόπουλο, τον δικηγόρο και πολιτικό Γεώργιο Καφαντάρη κ.ά.

____________________________

Ομιλία στα «Καφαντάρεια 2015». Αν Φραγκίστα, 8 Αυγούστου 2015

     Θα μπορούσα να σημειώσω εδώ, ότι όλα τα παραπάνω (που προσθέτουν δόξα και περηφάνεια στην Ευρυτανία), αποτελούν σήμερα ένα ανεκτίμητο, πολύτιμο κεφάλαιο για την ανάδειξη της ιστορικής και πολιτισμικής ταυτότητας της Ευρυτανίας. Γι’ αυτό, επιτρέψτε μου να προσθέσω ότι η ίδρυση και λειτουργία του «Πολιτιστικού Κέντρου Γεώργιος Καφαντάρης» εδώ στη Φραγκίστα, συμβάλλει τα μέγιστα στην προσπάθεια, όχι μόνο διατήρησης της μνήμης του Γ. Κ. αλλά και στην προβολή ευρύτερα της περιοχής.  Θα ήθελα γι’ αυτό να συγχαρώ τον Πρόεδρο του Κέντρου κ. Κων. Κωστόπουλο, που εδώ και δεκαετίες πήρε αυτή την πρωτοβουλία και δούλεψε με μύριες δυσκολίες, απ’ όσο ξέρω, να την φέρει εις πέρας.  Συγχαρητήρια αξίζουν στον κ. Κωστόπουλο αλλά επίσης και σε όσους συνέβαλαν ή συμβάλλουν στην αξιέπαινη αυτή προσπάθεια μνήμης, ιστορίας και πολιτισμού [4].

ΙΙ. Η Επικαιρότητα του Ευρυτάνα πολιτικού ηγέτη

     Πριν από έναν αιώνα και πλέον, δηλ. το 1911, ο Γεώργιος Καφαντάρης εκλέχτηκε βουλευτής των Φιλελευθέρων, ξεκινώντας μια πετυχημένη πολιτική διαδρομή ως το θάνατό του το 1946.  Ο πολύτιμος τόμος του Μιχάλη Σταφυλά «Γεώργιος Καφαντάρης: Μια ζωή στις επάλξεις της Δημοκρατίας» (2005), που επανεκδόθηκε πρόσφατα από την Πανευρυτανική Ένωση, δίνει σε 526 σελίδες όλες τις πτυχές της πολιτικής του δράσης.  Σήμερα, που η χώρα μας ζει μια πρωτοφανή οικονομική κρίση, δοκιμαζόμενη από τα δάνεια και τους δανειστές της, η οικονομική διπλωματία του Γεωργίου Καφαντάρη είναι εξόχως επίκαιρη.  Ο κορυφαίος Ευρυτάνας πολιτικός φαίνεται ότι παράλληλα προς τις άλλες αρετές του δημόσιου άνδρα διέθετε και αυτές τις ικανότητες του αξιόλογου εθνικού διαπραγματευτή.  Πέτυχε τη σύναψη δανείου με τους ευνοϊκότερους όρους αλλά και η οικονομική πολιτική που άσκησε ως υπουργός Οικονομικών υπήρξε τόσο επιτυχής, ώστε να κάνει τον Ελευθέριο Βενιζέλο να τον αποκαλέσει «αμείλικτον φρουρόν του δημοσίου πλούτου (που) παρεμποδίζει πάσαν παρεκτροπήν δυναμένην να θέση εις κίνδυνον το μετά τόσου κόπου κτηθέν ισοζύγιον προϋπολογισμού» [5].  Ποιος αμφιβάλλει ότι τέτοιους Υπουργούς Οικονομικών έχουμε ανάγκη σήμερα.

     Το ήθος, η υπευθυνότητα, η πρακτική αποτελεσματικότητα και η υπέρβαση του μερικού ή κομματικού χάριν του εθνικού συμφέροντος, που απετέλεσαν την κορωνίδα της πολιτικής συμπεριφοράς του Γ. Κ. συγκροτούν αυτό που έχει αποκληθεί «Σχολή Καφαντάρη», στην οποία εθήτευσαν αρκετοί Ευρυτάνες και Ρουμελιώτες πολιτικοί, όπως ο Γ. Μπουρδάρας, ο Δ. Τουλούπας, Αθανασιάδης, Παπασπύρου, Ροκόφυλλος κ.ά. [6]

     Για τον Γεώργιο Καφαντάρη θα χρειάζονταν ατελείωτες ώρες και μέρες πολλές να μιλάει κανείς.  Εκτός βέβαια από τα πολλά βιβλία, είναι παρήγορο ότι υπάρχει σήμερα εδώ στη Φραγκίστα το ομώνυμο Ίδρυμα και Πολιτιστικό Κέντρο «Γ.Κ.», που μπορεί να οργανώνει ανά τακτά χρονικά διαστήματα ημερίδες ή συνέδρια πάνω στις ποικίλες πτυχές της προσωπικότητας και του πλούσιου έργου, πολύτιμη κληρονομιά που άφησε ο Γ. Κ.

     Ακόμη είναι προφανές ότι στο πλαίσιο μιας ολιγόλεπτης ομιλίας αποσπασματικά μόνο μπορεί να αναφερθούμε σε μερικές στιγμές από την πολιτική συμπεριφορά του Γ. Κ., στις οποίες καταφαίνεται το ανώτερο ήθος αλλά και η πληθωρική προσωπικότητα του μεγάλου αυτού Ευρυτάνα πολιτικού ηγέτη.  Γι’ αυτό θα επιλέξουμε εδώ μερικές μόνο εκφάνσεις και εκδηλώσεις από τη συμπεριφορά και τους λόγους του.

     Ίσως, η σημερινή συγκυρία της κρίσης που περνάει η χώρα μας, αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για να εξαρθούν ακριβώς το πολιτικό ήθος και η νουνεχής και σώφρων συμπεριφορά του Γ. Κ. για παραδειγματισμό.

     Ενδεικτικά και επιγραμματικά θα σταθώ σε μερικές μόνο από τις επιτυχίες του, που σημάδεψαν το πέρασμά του από τις αρχές ακόμη του πολιτικού του βίου, που είναι διάσπαρτες στις σελίδες του τόμου που τού αφιερώνει ο Μ. Σταφυλάς:

1.        To 1911, που δέσποζε στη Βουλή το γλωσσικό ζήτημα, πήρε θαρρετά θέση υπέρ της δημοτικής γλώσσας.

2.       Το 1915, ως Υπ. Εσωτερικών στην κυβέρνηση Ελ Βενιζέλου εκφώνησε στη Βουλή πύρινο αντιμοναρχικό λόγο!  Ήταν άλλωστε σταθερά υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας.  Έμεινε ιστορική η φράση του «όπου υπάρχουν βασιλείς τα δίκαια του λαού κινδυνεύουν».

3.       Επίσης, ήταν εναντίον της ανάμιξης των στρατιωτικών στην πολιτική.  Ως γνωστόν και τα δύο αυτά θέματα με τη συνέπεια που τον διέκρινε στάθηκαν αφορμή να μη δεχθεί δελεαστικές προτάσεις για ανάληψη ανωτάτων πολιτειακών αξιωμάτων.

4.       Το  1917 μίλησε πρώτος για την αποκατάσταση των ακτημόνων καλλιεργητών, ενώ το 1919, ως υπουργός Γεωργίας, έφερε νόμο στη Βουλή για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών του θεσσαλικού κάμπου.

5.       Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Κόμμα των Φιλελευθέρων, ο Γ. Κ. επιλεγόταν ως ειδικός αγορητής προκειμένου να αναπτύξει τις θέσεις του κόμματος, πάνω σε θέματα εξαιρετικής σημασίας και σπουδαιότητας, όπως ο αντιμοναρχικός του λόγος, που προανέφερα, για τα έκτροπα που δημιούργησαν οι βασιλοτρομοκράτες καθώς και για θέματα της Δημόσιας Διοίκησης και ειδικά τη διαφθορά των δημοσίων υπαλλήλων.  Ήθελε «τους πολιτικούς να υπηρετούν την πατρίδα και όχι η πατρίδα τους πολιτικούς»[7].  Όπως γράφει ο Μιχάλης Σταφυλάς, ο Γ. Καφαντάρης αντιτασσόταν στον δημοσιοϋπαλληλικό συνδικαλισμό, αφ’ ενός λόγω κινδύνου διαταράξεως του κρατικού προϋπολογισμού, δεδομένου ότι διεκδικούσαν μονίμως αύξηση μισθών και αφ’ ετέρου λόγω της απειλής των απεργιών, που δυσκόλευε τη λειτουργία του κράτους.  Ωστόσο, δεν ήθελε ούτε οι μισθοί των βουλευτών και των υπουργών να απέχουν από τους μισθούς των υπολοίπων εργαζομένων. «Θα προτιμούσα» έλεγε «οι πολιτικοί να προέρχονται από τα πτωχά στρώματα του λαού γιατί αυτοί νιώθουν καλύτερα τις ανάγκες του» [8].   Υπερθεμάτιζε επίσης και για τα θέματα ευθύνης των υπουργών, καθώς και το σοβαρό θέμα της συμπεριφοράς των βουλευτών και του κύρους του Κοινοβουλίου, που όπως φαίνεται υπήρξε πάντοτε ένα θέμα διαχρονικό.

6.       Όταν, μετά την Επανάσταση του 1922, επέστρεψε ο Βενιζέλος και σχημάτισε κυβέρνηση, ο Γ. Καφαντάρης ανέλαβε Υπουργός Δικαιοσύνης.  Κι όταν ο Βενιζέλος έφυγε πάλι για το εξωτερικό του εμπιστεύθηκε και την αρχηγία του κόμματος των Φιλελευθέρων, με συνέπεια ο Γ. Κ. τότε να γίνει και πρωθυπουργός.  Αρνούμενος όμως, όντας συνεπής προς τις αρχές του αν και αντιμοναρχικός, να κηρύξει τη δημοκρατία χωρίς λαϊκό δημοψήφισμα αλλά μόνο με απόφαση της Βουλής, όπως υποστήριζε ο Α. Παπαναστασίου, δεν δίστασε να  εγκαταλείψει την πρωθυπουργία μετά ένα μήνα.

     Ο πολυβραβευμένος Ευρυτάνας λογοτέχνης και συγγραφέας Μιχάλης Σταφυλάς, που έχει συγγράψει την πιο εμπεριστατωμένη ως τώρα μελέτη για τον μεγάλο Ευρυτάνα πολιτικό, γράφει ότι ο Γ. Κ., παράλληλα με την αφοσίωσή του στην ευρύτερη πολιτική, είχε και μια άλλη μεγάλη αφοσίωση, δηλ. στην Ευρυτανία  «στην αποξεχασμένη αυτή περιοχή», όπως γράφει, «με τόσα άλυτα προβλήματα έκαμε ό,τι μπορούσε.  Είχε (άλλωστε) και (πολιτικούς) αντιπάλους στον τόπο του.  Δεν μπορούσε να λύσει όλα τα ευρυτανικά προβλήματα σε μια εποχή, όπου όλες οι περιοχές περίμεναν από την κεντρική Διοίκηση να βελτιώσει τη ζωή τους».  Στον παραπάνω τόμο του ο Μ. Σ. εκθέτει διεξοδικά και τεκμηριωμένα το τι έχει κάνει ο Γ. Καφαντάρης για την Ευρυτανία, έχοντας πάντα κατά νου την προτροπή του πατέρα του, που ως παλαίμαχος δήμαρχος Αγραίων τον συμβούλευε: «Ποτέ να μη ξεχνάς αυτά που παθαίνουν οι Ευρυτάνες» [9].

     Στις 6 Σεπτεμβρίου του 1926 ίδρυσε το δικό του «κόμμα των Προοδευτικών Φιλελευθέρων, με βασικό στόχο την γαλήνη και την ευημερία του έθνους».  Δυο χρόνια αργότερα, το 1928, θα το επαναδραστηριοποιήσει διευρύνοντάς το με το όνομα «Προοδευτικό Κόμμα».  Ωστόσο, ο Βενιζέλος, όταν απεσύρθη για δεύτερη φορά από την αρχηγία του Κόμματος των Φιλελευθέρων, όρισε και πάλι αρχηγό, που θα τον διαδεχθεί, τον Γ. Καφαντάρη, ο οποίος αναλαμβάνοντας πάλι την αρχηγία του ανέστειλε τη λειτουργία του δικού του κόμματος.

     Αξίζει να σημειώσουμε εδώ τα ευχαριστήρια λόγια που απηύθυνε ο Ελ. Βενιζέλος προς τον Γ. Κ. γράφοντας μεταξύ άλλων: «Αισθάνομαι το επιτακτικόν καθήκον να σε βεβαιώσω εξ ονόματος του κόμματος τούτου πόσον είμεθα όλοι υπερήφανοι και ευγνώμονες εν ταυτώ, δια τον τρόπον καθ’ ον ηγήθης αυτού επί τέσσερα και πλέον έτη…» για να προσθέσει: το θάρρος, ιδίως με το οποίον αντιμετώπισες την αντιδημοτικότητα την οποίαν ήτο φυσικόν να προκαλέσουν τα μέτρα δια των οποίων επεδίωξες να εξασφαλίσης το ισοζύγιον του προϋπολογισμού, θα μείνη πάντοτε ως τίτλος τιμής και δια σε προσωπικώς και διά το κόμμα, το οποίον τόσον πιστώς σε ακολούθησεν εις τον ακανθώδη τούτον δρόμον» [10].

ΙΙΙ. Ανιδιοτέλεια και υπέρβαση των κομματικών συμφερόντων

     Ας σημειωθεί επίσης, ότι όταν την εποχή εκείνη (δηλ. το 1929) ο Βενιζέλος έφερε στη Βουλή προς ψήφιση το «Νόμο περί Ιδιωνύμου», που πρόβλεπε περιορισμό των ελευθεριών του λαού, ο Γ. Καφαντάρης τον κατεψήφισε δηλώνοντας χαρακτηριστικά ότι: «Το δραστικό φάρμακο κατά του κομμουνισμού είναι η ευνομία…». Χτυπώντας τον στείρο αντικομμουνισμό, από τότε θα πει: «Οι ομιλούντες περί των κινδύνων του κομμουνισμού στρέφονται εναντίον πάσης νεωτέρας ροπής και κατά πάσης ανακαινίσεως» [11].

     Λίγο νωρίτερα, όταν ανέκυψε θέμα εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας λόγω παραίτησης από την προεδρία του Παύλου Κουντουριώτη, πολλές εφημερίδες ήσαν ευνοϊκές υπέρ του Γ. Καφαντάρη, που θεωρούσαν ότι μεταξύ των υποψηφίων του Ζαΐμη και του Σοφούλη, ο Γ. Κ. έπρεπε να γίνει Πρόεδρος της Δημοκρατίας διότι ήταν ολιγότερο αντιπαθής και γι’ αυτό επικρατέστερος, δεδομένου, ότι και ο Βενιζέλος αρχικά στήριζε την υποψηφιότητά του.

     Αλλ’ ενώ ο Ζαΐμης ήταν πρόθυμος να εκτελέσει όλες τις εντολές του Ελ. Βενιζέλου, ως πρωθυπουργού, ο Γ. Καφαντάρης δήλωνε ότι «θα εκτελούσε τα καθήκοντά του εντελώς αμερόληπτα και υπεράνω κομμάτων». Αυτό φαίνεται ήταν που άλλαξε τη γνώμη του Βενιζέλου και πρότεινε τελικά τον Ζαΐμη ως Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

     Σε γράμμα του προς τον Ι. Τσιγκόλη, π. βουλευτή Ευρυτανίας και γερουσιαστή, ο Γ. Κ. αναφέρεται στη μεταστροφή του Ελ. Βενιζέλου να τον προτείνει για Πρόεδρο της Δημοκρατίας με το επιχείρημα ότι «η ανάδειξις εις το Προεδρικό αξίωμα ισχυράς προσωπικότητος θα εδυσχέρανε την εφαρμογή του κυβερνητικού προγράμματος» και έτσι εξελέγη ο βολικός Ζαΐμης…  Και κλείνει την επιστολή λέγοντας: «Εκείνο που με ενδιαφέρει δεν έχει κανείς την δύναμιν να μου το αφαιρέσει και αυτό είναι η αρμονία με την συνείδησίν μου» [12].

     Ωστόσο, στις δύο τελευταίες κυβερνήσεις που σχημάτισε ο Ελ. Βενιζέλος, δηλ. το 1932 και το 1933, ο Γ. Καφαντάρης εκτός από τον ίδιο ως Υπουργό Οικονομικών, συμμετείχαν στην κυβέρνηση και τρεις δικοί του υπουργοί, δηλ. από το Κόμμα των Προοδευτικών.

     Από το 1927 και εντεύθεν, που ανέλαβε το Υπουργείο Οικονομικών, κατάφερε να βάλει τάξη στα οικονομικά της Χώρας, που είχαν διασαλευθεί με την πολυετή πολιτική αστάθεια.  Όπως γράφει η συνάδελφός μου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, κ. Αρετή Φεργάδη-Τούντα, καθηγήτρια της Διπλωματικής Ιστορίας: «Δεν χωρεί αμφιβολία πως το έργο του Γ. Καφαντάρη στην ανόρθωση της ελληνικής οικονομίας και στην υπόθεση της αποπεράτωσης της προσφυγικής αποκατάστασης και εγκατάστασης ήταν τιτάνιο, διότι κατόρθωσε, συνεργαζόμενος με προσωπικότητες της ελληνικής και της διεθνούς ζωής, να ανακτήσει η χώρα την πίστη της διεθνώς, στις ξένες χρηματαγορές, να αποκατασταθεί το γόητρό της και να συμβάλει στην προώθηση σημαντικών ζητημάτων συναφών με το πολυδιάστατο προσφυγικό πρόβλημα, κυρίως εκείνων που άπτονταν της εσωτερικής όψης του.  Το έργο, το επιτελεσθέν υπό του Καφαντάρη, την περίοδο εκείνη, αποδίδει με σαφήνεια και ακρίβεια ένα απόσπασμα από κύριο άρθρο της εφημερίδας «Μακεδονία», τη μεθεπόμενη της υπογραφής των συμβάσεων στο Λονδίνο, στις 1 Φεβρουαρίου 1928: “Ο θρίαμβος αυτός (η κάλυψη του δανείου) δεν επετεύχθη δια της μαγικής ράβδου.  Είναι ο ωραίος καρπός μεγάλων και δυσκόλων προσπαθειών και δεξιοτεχνικής διαχειρίσεως των διαπραγματεύσεων υπό του αναλαβόντος αγογγύστως να άρη τον σταυρόν της οικονομικής ανορθώσεως σημερινού υπουργού Οικονομικών» [13].  Εκτός των άλλων επέδειξε και στήριξε στην πράξη φιλαγροτική πολιτική.

     Όταν λίγο πριν κηρύξει τη δικτατορία του 1936, ο Μεταξάς έφερε στη Βουλή το νόμο για την απαγόρευση της αιγοβοσκής ως επικίνδυνης για τα δάση, ο Γ. Καφαντάρης αντιτάχθηκε σθεναρά λέγοντας ότι: «η απαγόρευση αυτή ισοδυναμεί με εσκεμμένη εξόντωση των ορεινών της χώρας πληθυσμών», έχοντας κατά νου βέβαια την ορεινή και κτηνοτροφική Ευρυτανία, για να συνεχίσει λέγοντας ότι: «η συντήρηση και επέκταση της δασικής της χώρας μας βλαστήσεως αποτελεί όντως υψίστην ανάγκην… (αλλά) δεν είναι η κτηνοτροφία η καταστρέφουσα τα δάση…  Κυκλοφορούν προχειρολόγοι αντιλήψεις κατά τας οποίας η εξόντωσις της αιγοτροφίας είναι η πανάκεια της προστασίας των δασών…  Δεν αποτελεί (όμως) δασικήν πολιτικήν η εξόντωσις των πληθυσμών.  Η δασική πολιτική είναι η συμφιλίωσις των κατοίκων με τα δάση, δια μερίμνης καθιστώσης τα δάση εξυπηρετικά των κατοίκων». Βέβαια, τότε, πέτυχε την προσωρινή αναστολή της εφαρμογής του νόμου αυτού στην Ευρυτανία.

     Ως γνωστόν, κατόπιν, αντιτάχθηκε σθεναρά κατά της δικτατορίας Μεταξά και κυκλοφόρησε πολυσέλιδη προκήρυξη, που είχε ως συνέπεια να συλληφθεί και να εξορισθεί στη Ζάκυνθο, όπου παρέμεινε μέχρι την κήρυξη του πολέμου, τον Οκτώβριο του 1940 [14].

     Αξίζει εδώ να θυμηθούμε ένα περιστατικό που δείχνει, παρά τις πολιτικές αντιθέσεις, την εκτίμηση που έτρεφε ο Ι. Μεταξάς προς τον Γ. Καφαντάρη.  Το περιστατικό αυτό μας το δίνει στο βιβλίο του για τον Γ. Κ. ο Δημοσθένης Γούλας, όπως του το αφηγήθηκε ο βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας Κων. Ροκόφυλλος:  Ταξιδεύοντας ο εν λόγω βουλευτής με το πλοίο για να έλθει στην Αθήνα στα 1933-34, προκειμένου να συναντήσει τον Καφαντάρη, συνάντησε στο πλοίο τον συνάδελφό του Κεφαλλονίτη δικηγόρο Βρασίδα Αλεξάτο που συνταξίδευε με τον Ι. Μεταξά.  Ο Αλεξάτος θεώρησε σκόπιμο να συστήσει τον Ροκόφυλλο στον Μεταξά με κολακευτικά λόγια, προσθέτοντας όμως σ’ αυτά ότι «έχει ένα ελάττωμα», ότι δηλ. είναι φανατικός φίλος του Καφαντάρη.  Και ο Μεταξάς αμέσως είπε:  «Μα αυτό είναι τίτλος τιμής για τον κ. Ροκόφυλλο.  Διότι ο Καφαντάρης είναι μια εκλεκτή φυσιογνωμία του ελληνικού Κοινοβουλίου, με ηγετικά προσόντα σπουδαία και ήθος άφθαστον!» [15]. 

ΙV. Η συμβολή του στον αγώνα κατά της πείνας στην Κατοχή

     Στη διάρκεια της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης δεν έφυγε στο εξωτερικό, όπως πολλοί πολιτικοί, έμεινε εδώ στην Ελλάδα.  Αν και άρρωστος αγωνίσθηκε ποικιλότροπα, όχι μόνο ως Πρόεδρος Επιτροπής για την αποστολή τροφίμων στην Ευρυτανία, αλλά ενεργούσε και για ό,τι ήταν δυνατό, προκειμένου να απαλυνθούν τα βάσανα των σκλαβωμένων Ελλήνων.  Για να διαπιστώσει κανείς πόσο ρεαλιστής πολιτικός ήταν, δεν δίσταζε να επισκέπτεται ακόμη και κατοχικούς υπουργούς για να τους πείσει να ενδιαφερθούν για την Ευρυτανία, όπως τρόφιμα και άλλες βασικές ανάγκες, ο δρόμος Καρπενησίου-Αγρινίου κ.ά. [16]

     Διορατικός, όπως ήταν και βλέποντας τη συμπεριφορά των Άγγλων στη διάρκεια της Εθνικής Αντίστασης, όπως μάς πληροφορεί ο Μ. Σταφυλάς, σε επιτροπή Ευρυτάνων που τον είχαν επισκεφθεί εξέφρασε τους φόβους του λέγοντας: «Οι Άγγλοι δεν θα αφήσουν να γίνει κάτι το οποίον δεν τους συμφέρει… και υπάρχουν πρόθυμοι Έλληνες πολιτικοί να παίξουν το παιγνίδι των, άλλοι ενσυνειδήτως και άλλοι μη γνωρίζοντας τας αλχημείας της γηραιάς Αλβιώνος» [17].

     Τα γεγονότα που ακολούθησαν απέδειξαν πόσο προφητικός ήταν.  Συνέπεσε εδώ με την πρόβλεψη του αρχικαπετάνιου της Εθνικής Αντίστασης, Άρη Βελουχιώτη, που όταν συναντήθηκε με τους πρώτους Άγγλους, που έπεσαν με αλεξίπτωτα τους είπε: «Εσείς τι ήλθατε να κάνετε εδώ, να μας χωρίσετε;» [18].

     Μια και αναφέρθηκα στην Εθνική Αντίσταση θα σας μεταφέρω εδώ κάτι, που μου αφηγήθηκε ο καπ. Ερμής (δεν είναι άλλος από τον Βασίλη Πριόβολο από τη Χρύσω, που είναι ανηψιός του Γ. Καφαντάρη και πολέμησε κοντά στον Άρη Βελουχιώτη):  «Μερικοί από μας, αναχωρώντας από τη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών της Σύρου μετά την κήρυξη του πολέμου, δεν συμφωνήσαμε να φύγουμε για το εξωτερικό και υποστηρίξαμε την άποψη, ότι θα πρέπει να παραμείνουμε στην πατρίδα και μαζί με τους συμπατριώτες μας ν’ αντισταθούμε και να  δράσουμε ενάντια στην τριπλή φασιστική κατοχή. Περί τα τέλη Απρίλη 1941, μερικοί φίλοι, αφού με δυσκολίες εξασφαλίσαμε ένα μικρό βενζινοκίνητο καΐκι, φύγαμε για την Αθήνα.  Από τα ελάχιστα που πήρα τότε μαζί μου, φύλαξα και το περίστροφο που μου εμπιστεύτηκε η πατρίδα, το οποίο αξιοποιήθηκε αμέσως μετά, δηλ. στην Εθνική Αντίσταση.

     …Στην Αθήνα έμεινα λίγες μέρες. Στο διάστημα αυτό είχα την ευκαιρία και επισκέφτηκα τον θείο μου, τον Γεώργιο Καφαντάρη, φιλελεύθερο πολιτικό, που το 1924 είχε διατελέσει πρωθυπουργός. Ο διορατικός αυτός Ευρυτάνας πολιτικός συζητούσε με στενούς του συνεργάτες τις τρομερές δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει η Χώρα στις συνθήκες που διαμορφώνονταν με την φασιστική κατοχή. Του είπα ότι εγώ φεύγω για το Καρπενήσι και τότε εκείνος μου συνέστησε να συνεργαστώ με Ευρυτάνες συμπατριώτες μας για αντίσταση στη λαίλαπα που αντιμετώπιζε πλέον η Πατρίδα.  Όταν, μετά από δυο χρόνια περίπου, για πρώτη φορά συναντήθηκα στο Καρπενήσι με τον Γιώργο Σιάντο, Γραμματέα της Κ.Ε. του ΚΚΕ, με το ψευδώνυμο «Παππούς», μου μετέφερε τους χαιρετισμούς του θείου μου Καφαντάρη,  τον οποίο είχε και αυτός επισκεφθεί για να του προτείνει να συμμετάσχει στο ΕΑΜ. Ο Καφαντάρης, όπως μου είπε, επιφυλάχτηκε να απαντήσει στην πρόσκληση και είπε στον Σιάντο : «Άλλωστε, Γιώργο, εκεί στα βουνά της Ευρυτανίας και στο Βελούχι, όπως μαθαίνω, έφτασαν όλοι σχεδόν οι θεοί του Ολύμπου με πρώτο τον Άρη. Μεταξύ αυτών είναι και ο δικός μου εκπρόσωπος, ο ανεψιός μου ο Ερμής» [19].

     Με την ιδιότητα του αντιπροέδρου της Κυβέρνησης Σοφούλη, που σχηματίσθηκε μετακατοχικά (Νοέμβριος 1945),[20] ο Γ. Κ. ζήτησε από τον συνάδελφό του Υπουργό Οικονομικών, Αλέξανδρο Μυλωνά, να γίνουν στην Ευρυτανία δύο μονοπώλια, ένα στο Κερασοχώρι και ένα στη Γρανίτσα.  Στην αρνητική απάντηση του Μυλωνά, ότι δεν υπάρχουν πιστώσεις να γίνουν μονοπώλια και στα δύο αυτά χωριά της Ευρυτανίας, ο Καφαντάρης ξέσπασε λέγοντας: «Φίλτατέ μου Αλέκο, σ’ όλη μου τη ζωή όταν πρόκειται να ζητήσω κάτι για την Ευρυτανία μού φέρνουν όλοι τον κατακλυσμό!  Ε΄ όχι να αφήσω τους συμπατριώτες μου να κουβαλάνε στον ώμο οκτώ ώρες το αλάτι να αλατίζουν τη μπομπότα τους και να ταΐζουν τις γίδες τους!»   Ευτυχώς, όπως θα θυμούνται οι παλιοί και τα δύο μονοπώλια έγιναν τότε, όπως μας πληροφορεί ο συνεργάτης του Καφαντάρη, Δημοσθένης Γούλας [21].

     Ας αφήσουμε στην άκρη τις ποικίλες επιστημονικές αναλύσεις για την προσωπικότητά του και την πολιτική του δράση και συμπεριφορά και ας δώσουμε τον λόγο πρώτα στον ίδιο να μιλήσει για τον εαυτό του και την πολιτική του δράση, κι ύστερα ενδεικτικά να δώσουμε τον λόγο σε άλλους, που είναι πάρα πολλοί και δεν μπορούν να αναφερθούν όλοι.

     Σε μια πολυσέλιδη «ανοιχτή επιστολή» του, που έγραψε τον Απρίλιο του 1942 για να απαντήσει σε ασύστατες αιτιάσεις πολιτικών του αντιπάλων, τόσο για τις ευρύτερες πολιτικές του θέσεις, όσο και για τις ενέργειές του προς απάλυνση των δεινών της Ευρυτανίας και των Ευρυτάνων, αποσπώ ένα μικρό κομμάτι όπου αμυνόμενος προβαίνει σε έναν απολογισμό των πολιτικών του αγώνων από το 1922 κι ύστερα.  Γράφει σχετικά:  «… Από την χαραυγήν ως τα βαθειά μεσάνυχτα τρέχοντας εδώ κι’ εκεί, εις τα Υπουργεία, εις τας Υπηρεσίας, εις τον Ερυθρόν Σταυρόν… εξαντλούμαι εις μίαν αδιάκοπον και ακατάβλητον προσπάθειαν να εξασφαλίσω συνεχώς τα προς το ζήν διά την Ευρυτανίαν, να ευκολύνω τας μεταφοράς, να θέσω τάξιν και δικαίαν βάσιν εις την διανομήν των τροφίμων…  Δεν βαρυγκομώ γι’ αυτό καθόλου.  Χαρά μου είναι να φαίνωμαι με κάθε μου θυσίαν χρήσιμος εις την ιδιαιτέραν μου πατρίδα.  Δεν δυσανασχετώ ούτε και ζητώ τίποτε, ούτε ένα καν «ευχαριστώ»… Επιθυμώ επίσης να τονίσω μίαν ακόμα φοράν, ότι δεν θα σταματήσω προ οίασδήποτε δυσκολίας, προ οιουδήποτε κόπου, προ οίασδήποτε θυσίας δια να παράσχω εις τας κρισίμους αυτάς στιγμάς μικράν εις την ιδιαιτέραν μου πατρίδα ανακούφισιν, και ότι δι’ αυτό δεν ζητώ εις αντάλλαγμα τίποτε απολύτως…» [22]

V. Τα πνευματικά του ενδιαφέροντα εντυπωσιάζουν τους λόγιους της εποχής του

     Όπως γράφει ο Μ. Σταφυλάς, ο Γ. Καφαντάρης «με την εντιμότητά του, τον ορθό λόγο και τη δημοκρατικότητά του κέρδισε την εκτίμηση και την αποδοχή, όχι μόνο του απλού λαού, αλλά και των διανοούμενων, που έβλεπαν στο πρόσωπό του, όχι τον επαγγελματία πολιτικό, αλλά τον υπερασπιστή των εθνικών και λαϊκών δικαιωμάτων» [23].

     Ενδεικτικά αναφέρεται στην άποψη που είχε για τον Γ.Κ. ο γνωστός συγγραφέας και μια αξιόλογη μορφή της λογοτεχνίας της γενιάς του ’30, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο οποίος στο «Ημερολόγιό του» γράφει για τον Γ. Καφαντάρη, που του τον είχε συστήσει ο Κων. Τσάτσος:  «Ενδιαφέρουσα πολιτική συνομιλία διανθισμένη με βουνίσιο χιούμορ καλής ποιότητας.  Μου αρέσει στον άνθρωπο (αυτό) το καθαρό ρουμελιώτικο στοιχείο, που δίνει τον τόνο στη φυσιογνωμία του.  Άνθρωπος του τόπου, ατόφιος, αντιπροσωπευτικός.  Μεγάλη πείρα των ανθρώπων, πλατειά ευφυΐα και πατριωτισμός που έρχεται από το Εικοσιένα.  Χρήσιμος στο Έθνος» [24].

     Ο Σ. Μαρκεζίνης θα γράψει στην πολύτομη πολιτική ιστορία του για τον Γ. Καφαντάρη:  «Σταθερός αγωνιστής της αβασιλεύτου δημοκρατίας, ακέραιος χαρακτήρας, ικανός και θεληματικός αλλά και εμπαθής και πείσμων εις τους αγώνας του» [25].

     Εξάλλου, σύμφωνα με τον Θεμιστοκλή Σοφούλη, ο οποίος διαδέχθηκε τον Γ. Καφαντάρη στην αρχηγία του Κόμματος των Φιλελευθέρων και το 1946,όπως προανέφερα, είχε τον Γ.Κ. αντιπρόεδρο στην κυβέρνησή του, ο Γ. Καφαντάρης «ήταν θαυμαστής της αλυγίστου ακαμψίας» θέλοντας να δείξει πόσο πιστός ήταν στις αρχές του ο Καφαντάρης.

     Όπως μας διαβεβαιώνει με τεκμήρια ο Μ. Σταφυλάς στον πολυσέλιδο τόμο του, για τον πνευματικό άνθρωπο Καφαντάρη γράφει ότι μιλούσε με ευχέρεια για ποίηση, τέχνη και ιστορία.  Δεν είναι τυχαίο ότι διατηρούσε φιλικές σχέσεις σε πνεύμα αμοιβαίας εκτίμησης με σημαντικούς πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, όπως τον Γιάννη Βλαχογιάννη, τον Κωστή Παλαμά, τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Γιάννη Ψυχάρη, τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και πάνω απ’ όλους με τον Ζαχαρία Παπαντωνίου, του οποίου το ποίημα «Η γριά η βαβά μ’» απήγγειλε συχνά.  Ο συγγραφέας παραθέτει σχετική αλληλογραφία του Γ. Κ. με όλους τους παραπάνω ξεχωριστούς πνευματικούς ανθρώπους [26].

VI. Η υστεροφημία του Γεωργίου Καφαντάρη

     Κλείνοντας θα παραλείψω τους λόγους και τις ποιητικές συνθέσεις, που εκφωνήθηκαν στην κηδεία του Γ. Καφαντάρη, που πέθανε στις 29 Αυγούστου 1946, από επισήμους, αρχηγούς κομμάτων κ.ά.  Θα περιορισθώ μόνο σε ένα μικρό απόσπασμα ομιλίας του αειμνήστου τ. Προέδρου της Βουλής, Δημ. Παπασπύρου, που έγινε σε πνευματικό μνημόσυνο για τον Καφαντάρη στο Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», τον Ιούνιο του 1981.  Ρουμελιώτης ο ίδιος, ως Βοιωτός και συνεργάτης του Γ. Καφαντάρη, είχε ζήσει από κοντά τον Ευρυτάνα πολιτικό.  Γράφει μεταξύ άλλων:  «Υπήρξε μία από τις φωτεινές και εξοχώτερες πολιτικές μορφές ο Γεώργιος Καφαντάρης.  Αυτοδημιούργητος, ήνοιξε μόνος τον δρόμον προς την επιτυχίαν και την δόξαν με την πολυσχιδή μόρφωσίν του, το αδάμαστον θάρρος του, το πλούσιον τάλαντόν του που ανέβλυζε από ένα ισχυρόν νουν και μίαν καθαράν καρδίαν…  Αλύγιστος, αγέρωχος και ασυμβίβαστος δεν υπέταξε ποτέ εις το ίδιον συμφέρον και την σκοπιμότητα τας ιδέας του και την προσήλωσίν του προς την ελευθερίαν.  Τρις απέκρουσε προσφερθείσαν την Πρωθυπουργίαν και εις άλλην περίοδον την Προεδρίαν της Δημοκρατίας.  Πρέπει ακόμη να εξαρθή ότι εισήλθε εις την πολιτικήν πένης και έφυγε από την ζωήν πενέστερος.  Με την παρουσίαν του εις τον πολιτικόν στίβον ο μεγάλος Ρουμελιώτης ηγέτης κατέστη φωτεινόν σύμβολον και με την έξοχη δράσιν του εισήλθε εις την περιοχήν του θρύλου δια να διδάσκη και να οδηγή με το παράδειγμά του τις νεώτερες γενεές εις τον δρόμον της αρετής και του καθήκοντος» [27].

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1.         Μιχάλης Σταφυλάς, Γεώργιος Καφαντάρης: Μια Ζωή στις Επάλξεις της Δημοκρατίας, Ιστορικές Εκδόσεις Στεφ. Δ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 2005, σς. 495-498 

2.         Ενδεικτικά για τη συμμετοχή των Ευρυτάνων στους εθνικούς αγώνες βλ. Κώστα Ι. Ζήση, Αγραφιώτες και Καρπενησιώτες Αγωνιστές στην Επανάσταση του 1821, Αθήνα 1983, Κλ. Κουτσούκη - Κ. Αρώνη-Τσίχλη (επιμέλεια), Η Ευρυτανία κατά τους επαναστατικούς και μετεπαναστατικούς χρόνους: 170 χρόνια από τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη, Εισηγήσεις συνεδρίου, επιστημονική βιβλιοθήκη ΕΚΠΕ, Αθήνα 1995.  Για τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13, αναμένεται η έκδοση τόμου πρακτικών επιστημονικού συνεδρίου, που έγινε στον Προυσό, Τόρνο και Καστανιά Ευρυτανίας (Ιούλιος 2013) από την Πανευρυτανική Ένωση και τους αντίστοιχους πολιτιστικούς συλλόγους.  Για το 1940 βλ. Κώστας Αντ. Παπαδόπουλος, Νεκροί και Μνήμες 1940-41: Αιώνιο μνημόσυνο στους ηρωικά πεσόντες Ευρυτάνες κατά το Έπος του 1940-41, Αθήνα, 2015     

3.         Για τους ξενητεμένους Ευρυτάνες βλ. Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (Καρπενήσι, 18-20 Οκτωβρίου 2012) «Των Αποδήμων Ευρυτάνων έργα…», υπό έκδοση.  Επίσης, «Ιστορικοί Σύλλογοι Ευρυτάνων της Διασποράς», τεύχος αφιέρωμα του περιοδικού Αρχείο Ευρυτανικών Σπουδών και Ερευνών, τ. αρ. 13-14, Ιανουάριος-Δεκέμβριος 2014.   

4.         Κων. Κωστόπουλος, «Παρουσίαση Ιδρύματος Γεώργιος Καφαντάρης» στο περ. Αρχείο Ευρυτανικών Σπουδών και Ερευνών, τ. αρ. 10 (2012), σ. 74

5.         Βλ. επικαιροποιημένο άρθρο του άλλοτε φοιτητή μου και σήμερα συναδέλφου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Δρα Ιωάννη Χρ. Ιακωβίδη, «Ο Γεώργιος Καφαντάρης (1873-1946): Έντιμος πολιτικός και υπερασπιστής των συμφερόντων του λαού» στο περ. Τα Αιτωλικά, τ. αρ. 24 (Ιαν.-Ιούνιος 2015, σσ. 181-190, όπου πλούσια βιβλιογραφία.  Επίσης Κλ. Κουτσούκης, «Ο Γ. Καφαντάρης ως πολιτικός ηγέτης» στον τόμο Ο Γεώργιος Καφαντάρης και η Εποχή του 1873-1946 , Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα 1991, σσ. 47-71.   

6.         Για τους δύο αυτούς Ευρυτάνες πολιτικούς που εθήτευσαν στη «Σχολή Καφαντάρη» βλ. Κλ. Κουτσούκης, «Γεώργιος Μπουρδάρας κ.ά. στον τόμο πρακτικών επιστημονικού συνεδρίου της Αιτωλικής Πολιτιστικής Εταιρείας (ΑΙ.ΠΟ.Ε.), Η Πολιτική και οι Πολιτικοί των Νομών Αιτωλοακαρνανίας και Ευρυτανίας, Αθήνα 2008, σσ. 183-203 και Κλ. Κουτσούκης, επιμέλεια, Μνήμη Τάκη Τουλούπα: Πολιτικό Μνημόσυνο Δ.Α. Τουλούπα, Αθήνα 2011

7.         Σταφυλάς, οπ. παρ. σ.211  

8.         Στο ίδιο

9.         Σταφυλάς, οπ. παρ. σ. 30

10.      Στο ίδιο, σ. 226

11.      Σταφυλάς, οπ. παρ. σσ. 140-141, 234-236

12.      Σε γράμμα του στον Ευρυτάνα γερουσιαστή Ι. Τσιγκόλη. Βλ. Σταφυλάς, οπ. παρ. σ. 477 

13.      Αρετή Τούντα-Φεργάδη «Ο Γεώργιος Καφαντάρης και το Τριμερές Δάνειο» στο περ. Αρχείο Ευρυτανικών Σπουδών και Ερευνών, τ. αρ. 8 (2011), σσ. 17-22

14.      Δημοσθένη Γ. Γούλα, Γεώργιος Καφαντάρης, Εκδόσεις Στ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 1982, σσ. 86-88. 

15.      Γούλας, οπ. παρ. σσ. 155-160

16.      Στο ίδιο, σσ. 95-104 και Σταφυλάς, οπ. παρ. σ. 379 

17.      Σταφυλάς, οπ. παρ. σσ. 374-5

18.      Κλ. Κουτσούκης, επιμέλεια, Η Προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση,  Εκδόσεις Φιλίστωρ, Αθήνα 1997, σσ. 67-68 

19.      Από αφηγήσεις του καπ. Ερμή (Β. Πριόβολος) που πρόκειται να εκδοθούν σε βιβλίο.

20.      Τάσου Λέρτα, Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης: Η ηγετική προσωπικότητα και η πολιτική του δράση (1860-1949),  Διδακτορική Διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (2010). Αναμένεται η έκδοσή της

21.      Γούλας, οπ. παρ. σ. 150.  Ο Μιχάλης Σταφυλάς περιγράφει λεπτομερώς τις μακροχρόνιες προσπάθειες του Γ. Καφαντάρη για τη λειτουργία αυτών των μονοπολίων στην Ευρυτανία από τη 10ετία του 1930.  Βλ. Σταφυλάς, οπ. παρ. σσ. 471-475

22.      Γούλας, οπ. παρ. σσ. 124-141

23.      Σταφυλάς, οπ. παρ. σ. 141  

24.      Στο ίδιο και σ. 453 

25.      Στο ίδιο σ. 142

26.      Ο Μιχάλης Σταφυλάς αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο «Γεώργιος Καφαντάρης ως πνευματικός άνθρωπος», όπου δίνει πλήρη εικόνα των πνευματικών του ενδιαφερόντων και την αλληλογραφία του με αξιόλογους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, οπ. παρ. σσ. 453-481

27.      Σταφυλάς, οπ. παρ. σσ. 487-488                    

ΑΡΩΜΑ ΕΛΛΑΔΑΣ - ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Γ.ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΙ Ν. ΠΑΠΑΚΛΕΟΒΟΥΛΟΥ ΑΓ...

ΑΡΩΜΑ ΕΛΛΑΔΑΣ - ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Γ.ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΙ Ν. ΠΑΠΑΚΛΕΟΒΟΥΛΟΥ ΑΓ...

ΑΡΩΜΑ ΕΛΛΑΔΑΣ - ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Γ.ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΙ Ν. ΠΑΠΑΚΛΕΟΒΟΥΛΟΥ ΑΓ...

Καταρρίφθηκε αεροσκάφος από τουρκικά F-16 στα τουρκοσυριακά σύνορα - Μονομαχία τουρκικού και συριακού πυροβολικού (vid, φωτό)

Καταρρίφθηκε αεροσκάφος από τουρκικά F-16 στα τουρκοσυριακά σύνορα - Μονομαχία τουρκικού και συριακού πυροβολικού (vid, φωτό): Ρουκετοβόλα Smerch του συριακού Στρατού κτύπησαν την περιοχή Yayladagi στα σύνορα Τουρκίας-Συρίας, ενώ απ΄ότι φαίνεται ένα συριακό αεροσκάφος παρατήρησης (μάλλον μη επανδρωμένο) κινήθηκε πάνω από μία

Ποια εκεχειρία; - Σφοδρές συγκρούσεις στο Χαλέπι - Στη δημοσιότητα οι πρώτες ταυτότητες των νεκρών Τούρκων (φωτό, vid)

Ποια εκεχειρία; - Σφοδρές συγκρούσεις στο Χαλέπι - Στη δημοσιότητα οι πρώτες ταυτότητες των νεκρών Τούρκων (φωτό, vid): Οι πρώτες ταυτότητες των νεκρών Τούρκων στο Χαλέπι έρχονται στο φως της δημοσιότητας με την εκεχειρία η οποία πρόκειται να ξεκινήσει το Σάββατο να έχει πλέον λιγοστές ελπίδες ενώ ο Τ.Κέρι μιλάει κιόλα

Δαμιανού Βασιλειάδη - Οι προβλέψεις για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα

Του Δαμιανού Βασιλειάδη, εκπαιδευτικού, συγγραφέα                                            Αθήνα, 24.2.2016

                                           Θεοί μεν γαρ μελλόντων, άνθρωποι δε γιγνο-

                                               μένων, σοφοί δε προσιόντων αισθάνονται.

                                                                                                     Κ. Καβάφης[1]

Εισαγωγικά

Το πρόβλημα που επεξεργάζεται ο Κ. Καβάφης με τόση «ενόραση» στο ποίημα του με τίτλο: ΣΟΦΟΙ ΔΕΝ ΠΡΟΣΙΟΝΤΩΝ, αφορά στα πρόσωπα και τους λαούς που έχουν ή δεν έχουν την δυνατότητα να προβλέψουν τις εξελίξεις του μέλλοντος ή να έχουν την σχετική διορατικότητα. Στην περίπτωση αυτή θεωρεί ο ποιητής ότι υπάρχουν άνθρωποι, οι σοφοί, που μπορούν λόγω της σοφίας τους να προνοήσουν το μέλλον και λαοί, που δεν είναι σε θέση να το προβλέψουν. Γι’ αυτό και προσθέτει στο τέλος του ποιήματός του τον καταπληκτικό στίχο: «…Ενώ εις την οδόν έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί». Είναι άραγε έτσι η πραγματικότητα, που βιώνουμε τόσο τραγικά σήμερα, ώστε μόνο οι σοφοί να είναι σε θέση να μας δείξουν τον δρόμο της διεξόδου από τα αδιέξοδα, σε αντίθεση με τους ανθρώπους εκείνους που απλώς παρακολουθούν ή βιώνουν τα γεγονότα, χωρίς να έχουν την δυνατότητα οποιασδήποτε παρέμβασης. Απλώς τα βιώνουν, χωρίς καμία αντίδραση;

Και ποιοι είναι αυτοί οι συγκεκριμένοι σοφοί και με ποιες ιδιότητες; Γιατί σαφώς δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι όλοι οι σοφοί γενικά μπορούν να κάνουν σωστές προβλέψεις για το μέλλον. Θα μπορούσε να κατονομάσει κανείς τους σοφούς που έχουν κατά κάποιο τρόπο το δαιμόνιο του Σωκράτη. Ένα δαιμόνιο, που του έδινε την δυνατότητα να αποφεύγει τα λάθη, προβλέποντας τις θετικές ή αρνητικές εξελίξεις και να πράττει το σωστό. 

Είναι πράγματι τελικά έτσι, όπως τα λέει ο ποιητής με την «θεϊκή του» έμπνευση ή κάνει λάθος; Και σε ποιους σοφούς και σε ποιους λαούς και με ποια χαρακτηριστικά αναφέρεται; Δεν μας το λέει ο ποιητής, αφήνοντάς μας πιθανόν να εξειδικεύσουμε εμείς τις περιπτώσεις, που ανταποκρίνονται στην αλήθεια των στίχων του ποιήματός του.   

Ι. Οι απόψεις για το πολιτικό σύστημα της Ελλάδας και τα χαρακτηριστικά του

Πάντοτε ισχύει η αρχή ότι για να διαμορφώσεις το μέλλον πρέπει να γνωρίζεις το παρελθόν και να διδάσκεσαι απ’ αυτό, αλλά βέβαια σωστά. Το βασικό ερώτημα: Τι κοινωνία θέλουμε, εξαρτάται από το όραμα για την κοινωνία αυτή, αλλά και από τις σωστές ή λανθασμένες αναλύσεις του παρελθόντος. Από κει και πέρα ισχύει συμπληρωματικά η αρχή ότι όποιος προβλέπει το μέλλον μπορεί και να το διαμορφώσει σε αναφορά προς το όραμα και το περιεχόμενο της στρατηγικής που έχει καθορίσει. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να ισχύουν κάποια κριτήρια, γενικά και αόριστα ή συγκεκριμένα.

Αξίζει να παραθέσουμε δύο τοποθετήσεις ανθρώπων, που μπορούν να θεωρηθούν κριτήρια και οι οποίοι έχουν εκφράσει με συντομία και αυθεντικά, για να μην επεκταθούμε περαιτέρω, ποια είναι η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, μετά την κατοχή και τον εμφύλιο και πώς λειτουργεί και θα λειτουργήσει στον τόπο μας το πολιτικό σύστημα μέσα στα πλαίσια του αστικού, κοινοβουλευτικού δικομματικού συστήματος, με τα ιδιαίτερά του χαρακτηριστικά, πέρα από τα γενικά που αφορούν όλα τα αντιπροσωπευτικά «δημοκρατικά» καθεστώτα της Δύσης.

Παραθέτουμε τις απόψεις του Ανδρέα Παπανδρέου και του Σάκη Καράγιωργα, που διατηρούν ακόμη και σήμερα στα βασικά τους σημεία την ισχύ και επικαιρότητα που μας αφορά:  «Για να καταλάβει κανείς την ιστορία της Ελλάδας μετά τον εμφύλιο πόλεμο», αναφέρει ο Ανδρέας Παπανδρέου στις 29.9.1973 σ’ ένα σεμινάριο του ΠΑΚ [2]  «πρέπει να έχει υπόψη του ότι η πολιτική ζωή της χώρας ελεγχόταν συστηματικά, όταν δεν διευθύνονταν, από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η συνταγή της Ουάσιγκτον για την Ελλάδα ήταν απλή: Άμεση διείσδυση στον ελληνικό κρατικό μηχανισμό, σ’ όλη την έκταση και σ’ όσο το βάθος μέχρι το παλάτι. Πλήρης υποστήριξη ενός προσαρτημένου, εξαρτημένου πολιτικού κόμματος, του κόμματος της δεξιάς, που έπρεπε να κερδίζει σ’ όλες τις εκλογές, ανεξάρτητα από ποια μέσα θα χρησιμοποιούσε για το σκοπό αυτό. Ανάπτυξη ενός αστικού κόμματος αντιπολίτευσης, που σκοπός του θα ήταν να ασκεί “δημιουργική” κριτική της πολιτικής της κυβέρνησης της δεξιάς, ένα ρόλο που προόριζαν για το κόμμα της Ένωσης Κέντρου. Τελικά εξαφάνιση κάθε κόμματος της Αριστεράς».[3]

Από την τότε τοποθέτηση του Ανδρέα Παπανδρέου, για να κάνουμε μόνο μερικά σύντομα σχόλια, το παλάτι πια δεν υπάρχει, αλλά αντικαταστάθηκε από τα λεγόμενα τζάκια. Το προσαρτημένο, εξαρτημένο πολιτικό κόμμα ασφαλώς αφορά την Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ και τις παραφυάδες τους, δηλαδή το κόμμα του γιού του, το Ποτάμι κ.λπ. Για την «εξαφάνιση κάθε κόμματος της Αριστεράς» είναι νωρίς ακόμη να αποφανθούμε. Το μέλλον θα δείξει! Όμως για όποιον κατέχει την «σοφία» ή το δαιμόνιο, δεν είναι δύσκολο να προβλέψει τις εξελίξεις, με βάση τα κριτήρια που διατύπωσαν ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Σάκης Καράγιωργας, ο άνθρωπος, ο δάσκαλος, ο αγωνιστής, ένας πατριώτης με καθαρό από στερεότυπα, ιδεοληψίες και δογματισμούς ανυστερόβουλο μυαλό και διαμαντένιο χαρακτήρα (αυτό έχει τεράστια σημασία με την έννοια ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να εκφράσει την αλήθεια), είναι πιο συγκεκριμένος στα θέματα αυτά, γιατί έχει τις πρώτες δυσάρεστες εμπειρίες από την αρνητική εξέλιξη του ΠΑΣΟΚ, που αποτελεί ένδειξη για τις εξελίξεις όμοιων ή παρόμοιων κομμάτων, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ παραδείγματος χάρη που έχει παρόμοια χαρακτηριστικά.

Αποτιμώντας τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα, μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση το 1981 και τον άκρατο ενθουσιασμό για την «αλλαγή», όπως λεγόταν τότε η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση, παλεύοντας θαρραλέα ενάντια στο επικρατούν λαϊκιστικό ρεύμα, αποφαίνεται τα ακόλουθα: «Τα κέντρα εξουσίας προετοίμασαν μια πολιτική διάρθρωση του εξής τύπου: Δύο αστικά κόμματα, που να έχουν βασικό στρατηγικό σκοπό τη διαχείριση της καπιταλιστικής ανάπτυξης και κυρίως τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής αστικής κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα. Αυτά τα κόμματα θα εναλλάσσονταν στην εξουσία. Γιατί δύο κόμματα; Γιατί κάθε εκσυγχρονισμός έχει ένα κόστος που πέφτει στις πλάτες κάποιας κοινωνικής ομάδας. Αυτή την κοινωνική δυσαρέσκεια θα την απορροφά μια το ένα μια το άλλο».^[4]  Ο Σάκης Καράγιωργας, με τον όρο «αστικά κόμματα» είχε παράδειγμα το ΠΑΣΟΚ και την Νέα Δημοκρατία. Στον όρο «εκσυγχρονισμός» έδινε θετικό πρόσημο, όπως και πράγματι είναι. Όμως ο «εκσυγχρονισμός» που εφαρμόστηκε, κυρίως από την κυβέρνηση του Κώστα Σημίτη, κάθε άλλο παρά εκσυγχρονισμός ήταν. Μάλλον θα τον αποκαλούσαμε «καταστροφικό αναχρονισμό», όπως πάλι το απέδειξε η πράξη. Για τις μετέπειτα κυβερνήσεις, (μετασημιτικές), ας μην κάνουμε καλύτερα λόγο και ξύνουμε πρόσφατες πληγές!

Παρεμπιπτόντως πολλοί μιλούν για το τέλος του δικομματισμού. Αυτοί φυσικά πλανώνται πλάνην οικτράν, γιατί, στα πλαίσια του αστικού κοινοβουλευτικού δικομματικού συστήματος, όπως τονίσαμε εκείνο που μπορεί να κάνει κάποιο προοδευτικό κόμμα, για να μη μιλήσουμε για ριζοσπαστικό ή επαναστατικό, είναι το πολύ ο εκσυγχρονισμός, με την έννοια των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων και δομικών διαρθρωτικών αλλαγών σ’ όλα τα επίπεδα.[5] Κάτι που οφείλει να επιχειρήσει η σημερινή συγκυβέρνηση, για να υπάρξει παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας σ’ όλα τα επίπεδα: ηθικά, πνευματικά, πολιτικά και όχι μόνο οικονομικά. Χωρίς αλλαγή νοοτροπίας προς μια αναπτυξιακή κατεύθυνση, αλλά παραμονή στο παρασιτικό καταναλωτικό μοντέλο του παρελθόντος που μας οδήγησε στην διαφθορά και την κρίση, δεν μπορεί να υπάρξει προκοπή σ’ αυτόν τον κατά τα άλλα ευλογημένο από την φύση τόπο.

ΙΙ. Υπάρχει αλλαγή στο πολιτικό σύστημα της Ελλάδας;

Τι έχει αλλάξει από τότε, που ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Σάκης Καράγιωργας διατύπωναν αυτές τις σκέψεις και τι παραμένει, με μικρές ή μεγάλες παραλλαγές σήμερα επίκαιρο από την αλήθεια αυτή, εκφρασμένη με τόσο σκληρό κυνισμό για την εποχή εκείνη; Βρισκόμαστε και σήμερα σε μια αντίστοιχη κατάσταση ή υπάρχει διαφοροποίηση; Έχει τεράστια σημασία η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα, γιατί μπορούν να ερμηνεύσουν τόσο την κατανόηση της πραγματικής πολιτικής κατάστασης στην οποία βρίσκεται η Ελλάδα, όσο και την πολιτική εξέλιξη, η οποία μας περιμένει στο μέλλον. Αλλιώς δεν μπορούμε ούτε το μέλλον να προβλέψουμε, μα ούτε και να το σχεδιάσουμε, πολλώ μάλλον να το υλοποιήσουμε, σύμφωνα με τα οράματα και τις αρχές μας.

Παρενθετικά θα τονίσουμε και θα κάνω την επισήμανση ότι η Ελλάδα βρίσκεται στην σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ, που διαδέχτηκαν την Μεγάλη Βρετανία και μάλιστα ως ζωτικός χώρος της Δύσης  και κυρίως φυσικά των ΗΠΑ στον χώρο της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Μια πραγματικότητα που δεν ήθελε να αποδεχτεί το ΚΚΕ και οδηγηθήκαμε στον καταστροφικό εμφύλιο, του οποίου τις συνέπειες βιώνουμε και σήμερα ακόμη και, άμα δεν το λάβουμε σοβαρά υπόψη μας, μπορεί να οδηγηθούμε σε μια νέα καταστροφή. Στο γεωστρατηγικό και γεωπολιτικό τομέα δεν μπορούμε να παίζουμε παιχνίδια ελαφρά τη καρδία. Προπάντων αν δεν αλλάξουν τα γεωστρατηγικά και γεωπολιτικά δεδομένα. Η συμμαχίες πρέπει να είναι πάντοτε δεσμευτικές για τις δύο πλευρές και με βάση την αμοιβαιότητα και όχι με αυτήν την έννοια ετεροβαρείς.

Πιστεύουμε ότι σταδιακά, όπως έγινε και με την πρώην Γιουγκοσλαβία, οι ΗΠΑ θα παραμερίσουν την Γερμανία ή θα της αφήσουν εν μέρει ένα τομέα δράσης, τον οικονομικό πιθανόν και δεν γνωρίζουμε για πόσο χρονικό διάστημα, αλλά τα θέματα, που άπτονται της γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής σημασίας, θα τα ελέγχει η Αμερική και δεν θα τα αφήσει για χειρισμό στην διακριτική ευχέρεια της Γερμανίας. Φυσικά όσο χρονικό διάστημα θα έχει την ισχύ που έχει μέσα στον πολυπολικό κόσμο, που έχει ήδη δημιουργηθεί. Πάντως η προσέγγιση προς την Ρωσία, που προπαγανδίζουν πολλοί στην Ελλάδα, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την πραγματικότητα μπορεί να μας οδηγήσει πάλι, όπως την εποχή του εμφυλίου σε απρόβλεπτες ή αντιθέτως σε προβλέψιμες καταστροφικές συνέπειες. Δεν πρέπει πάντως να βασίζονται σε ευχολόγια μονάχα, χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα

Στο δεύτερο και καίριο ζήτημα του δικομματισμού δεν υπάρχει, κατά την άποψή μου, «απολύτως» καμία αμφιβολία. Το δικομματικό σύστημα θα είναι ο κυρίαρχος στην πολιτική αρένα. Θα συνεχιστεί και στην Ελλάδα, όπως συμβαίνει παντού στη Δύση και σε όλον τον αστικό κόσμο, όπου λειτουργεί, με τον τρόπο που λειτουργεί και όσο λειτουργεί η αντιπροσωπευτική κοινοβουλευτική δημοκρατία και όπως χαρακτηριστικά λειτούργησε και στην Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση: Ένα κόμμα «δεξιό» και ένα κόμμα «προοδευτικό», λίγο ως πολύ, όπως το περιγράφει ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Σάκης Καράγιωργας, ριζοσπαστικό ή μη, αλλά πάντοτε στα πλαίσια του αστικού κοινοβουλευτικού συστήματος. Στην περίπτωση αυτή δεν έχει φυσικά σημασία ο συνασπισμός κομμάτων από την μια ή την άλλη πλευρά. Σημασία έχει ότι θα εναλλάσσονται στην κυβέρνηση. «Επανάσταση» μάλλον δεν προβλέπεται για το προσεχές και απώτερο μέλλον, δηλαδή ριζική αλλαγή των δομών του καπιταλιστικού συστήματος. Αυτό δεν αποτελεί ηττοπάθεια ούτε αποδοχή αυτού του συστήματος, αλλά διάγνωση για σωστή «θεραπευτική αγωγή», δηλαδή για την εξαγωγή σωστών συμπερασμάτων και την εφαρμογή προοδευτικών εναλλακτικών προτάσεων. Πριν προχωρήσουμε στις εναλλακτικές αυτές λύσεις απαραίτητη είναι μια αναφορά στο κομματικό σύστημα, που επεκράτησε κατά τη διάρκεια της μεταπολίτευσης.

Σε μια συνέντευξή του^[6] ο Πορτογάλος κομμουνιστής νομπελίστας Ζοζέ Σαραμάγκου εκφράζει αφενός την αναντιστοιχία της θεωρίας προς την αντικειμενική πραγματικότητα και αφετέρου την αδυναμία της να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις: Η αριστερά «πίστευε ότι θα κερδίσει τη μάχη στο παρόν με τα όπλα του παρελθόντος. Καθώς η θεωρία δεν ανανεώθηκε, η πρακτική έγινε ένα μπερδεμένο κουβάρι. Τα υπόλοιπα τ’ ανέλαβε ο ρεαλισμός και η ουτοπία αποτελειώθηκε απ’ τον οπορτουνισμό».^[7]

Αλήθειες, που πονούν, αλλά που αποτυπώνουν την πραγματικότητα και ο κάθε «αριστερός» τις αποκρύπτει στο υποσυνείδητο, γιατί δεν έχει τη φρόνηση το θάρρος να κάνει, μέσω της κριτικής και αυτοκριτικής σκέψης, την υπέρβασή του και μ’ αυτήν την υπέρβαση, τη ριζική δομική αλλαγή,  δηλαδή την επανάσταση. Ο Σαραμάγκου από δική του πλευρά επιβεβαιώνει με λίγα λόγια την αλήθεια που αναλύσαμε πιο πάνω.

Tο δεύτερο αναφέρεται στην πατριωτική Αριστερά. Η Αριστερά ή θα είναι πατριωτική ή δεν θα υπάρξει, κατά το «Ένα είναι βέβαιο: Ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει» που είπε κάποτε ο Νίκος Πουλαντζάς.^[8] Ο λόγος είναι απλός. Μόνο η πατριωτική Αριστερά τίθεται αντιμέτωπη με την παγκοσμιοποίηση και την Νέα Τάξη, μπαίνοντας φραγμός στην κατάλυση του έθνους - κράτους, που επιδιώκει η παγκοσμιοποίηση, ενώ η ανανεωτική και παραδοσιακή ταυτίζεται μαζί της. Εξαιρέσεις, όπως πάντα, επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Εκτός αυτού πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι η αριστερά στην Ελλάδα έχει μακρά δογματική παράδοση, με υπόβαθρο σταλινικό. Αυτό σημαίνει ότι επειδή δεν έχει δημοκρατική συνείδηση, πέρα από τα φαινόμενα περί του αντιθέτου, θα πολυδιασπάται.

Το παράξενο είναι ότι υπάρχει σε πολλά σημεία ταύτιση ανάμεσα στα κόμματα που εκφράζουν το κεφάλαιο και την Αριστερά εν μέρει ή στο σύνολό της. Το γεγονός αυτό φαίνεται ανεξήγητο εκ πρώτης όψεως, αλλά στην ουσία του δεν είναι. Έχει σχέση με τις αντιφάσεις της μαρξιστικής θεωρίας και την ερμηνεία, που δίνουν οι αυτοαποκαλούμενοι μαρξιστές στη θεωρία αυτή, που όπως είπαμε δεν είναι ενιαία. Αυτό δεν αποτελεί ψόγο για τον Μαρξ, εκτός αν ασπαστούμε την άποψη ότι ο Μαρξ ήταν αλάνθαστος. Τότε δεν μιλάμε πια για επιστήμη, αλλά για δόγμα  ή θρησκεία.

Η μόνη διέξοδος της Αριστεράς, αν δεν θέλει να ομφαλοσκοπεί, είναι ν’ αποκτήσει την πολιτισμική ηγεμονία (την υπεροχή των ιδεών), απέναντι στην αστική ιδεολογία, δηλαδή την ιδεολογία του κεφαλαίου και αυτό θα καταστεί δυνατό μόνον, όταν  τ ο  ε θ ν ι κ ό   σ υ ν δ υ α σ τ ε ί    μ ε   τ ο  κ ο ι ν ω ν ι κ ό, γιατί όπως είπε κάποτε και ο Αλτουσέρ «η ιδεολογική πάλη είναι οργανικό τμήμα της ταξικής πάλης».^[9] Θα έλεγα για την ακρίβεια - αυτό βγαίνει ως δίδαγμα από την θεωρία για την ιδεολογική ηγεμονία που επεξεργάστηκε ο Αντόνιο Γκράμσι - ότι η ιδεολογική -πολιτισμική πάλη δεν είναι μέρος, αλλά προϋπόθεση εκ των ων ουκ άνευ της ταξικής πάλης. Τέλος αυτή η πολιτισμική κληρονομιά, που αποτελεί το βασικό συστατικό στοιχείο του έθνους - κράτους, είναι μέρος της εθνικής κληρονομιάς, με τις ανθρώπινες και πανανθρώπινες αξίες, τις οικουμενικές αξίες, που περικλείει στους κόλπους της. Γι’ αυτό και ο μαρξιστής φιλόσοφος Κοστάντσο Πρέβε αποφαίνεται με βεβαιότητα, που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί, όταν μιλάει για την δεινή θέση της Ελλάδας: «Δεν υπάρχει κατά την άποψή μου Δεξιά και Αριστερά. Τώρα υπάρχει ένα πρόβλημα της Ελλάδας ως έθνους, όχι μόνο του ελληνικού λαού».^[10] Μια τέτοια άποψη ανταποκρίνεται στην αλήθεια, αν λάβουμε υπόψη μας ότι η κοινωνική Αριστερά αποτελεί την πλειοψηφία του πληθυσμού και βρίσκεται σε όλους τους πολιτικούς χώρους.

Απλώς δεν υπάρχει ανταπόκριση και ταύτιση της πολιτικής Αριστεράς με την κοινωνική Αριστερά. Κι’ εδώ εντοπίζεται το πραγματικό πρόβλημα.

Είναι άραγε τυχαίο το γεγονός ότι ο Στάλιν κήρυξε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τον «πατριωτικό πόλεμο» και κανέναν ταξικό; Δεν είναι καθόλου τυχαίο, γιατί αν δεν το έπραττε η Σοβιετική Ένωση, πολύ πιθανόν από τότε θα είχε καταρρεύσει. Ποιο προλεταριάτο θα στρατεύονταν για την «ταξική πάλη;», τη στιγμή που εκατοντάδες χιλιάδες είχαν ταχθεί με τις στρατιές του Χίτλερ, που τον θεωρούσαν μάλιστα και ελευθερωτή από την κομμουνιστή καταπίεση; Αυτή η πραγματικότητα δεν πολυακούγεται για ευνόητους λόγους. Η απάντηση η δική μου: Κανένα. Οι Σοβιετικοί πολέμησαν για την πατρίδα και νίκησαν.

ΙΙΙ. Ποιες είναι οι προβλέψεις για το μέλλον

Με βάση την ανωτέρω συνολική ανάλυση και χωρίς να επικαλεστούμε την σοφία που διατυπώνει στο ποίημα του ο Κ. Καβάφης, αλλά τα κριτήρια που αναπτύξαμε στα προηγούμενα, καθώς και τις προβλέψεις που έχουμε κάνει για την μεταπολίτευση έως τώρα, που σχεδόν όλες βγήκαν αληθινές και επιπλέον την θεωρητική και πρακτική εμπειρία μας, μπορούμε να πούμε ότι οι μελλοντικές πολιτικές εξελίξεις θα διαμορφωθούν ως κατωτέρω:

1.Η συγκυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝ.ΕΛ. θα παραμείνει στην κυβέρνηση, έως ότου επιτελέσει τον ρόλο που της έχουν αναθέσει οι Αμερικανοί και οι σύμμαχοί τους, κυρίως Αγγλογερμανοί, που εργάζονται σταθερά και διαχρονικά εναντίον μας, στηρίζοντας τις επεκτατικές διεκδικήσεις των γειτόνων μας, Τούρκων, Σκοπιανών και Αλβανών. Και για να μην υπάρξει στο κρίσιμο αυτό θέμα παρεξήγηση τονίζουμε ότι αυτή είναι η πρόθεση αυτών των δυνάμεων και δεν μιλούμε για τις προθέσεις της κυβέρνησης και για τα αποτελέσματα της δικής της πολιτικής, για τα οποία μπορούμε να συζητήσουμε, εάν και κατά πόσο υπηρετούν εκών άκων, συνειδητά ή ασυνείδητα, τα συμφέροντα των «άσπονδων φίλων και συμμάχων μας». Δεν θέλουμε να κάνουμε δίκην προθέσεων, αλλά να κρίνουμε τα πράγματα με βάση τα γεγονότα, που είναι αδυσώπητα και για τα οποία ασφαλώς και υπάρχουν δικαιολογημένα διαφορετικές και αντικρουόμενες εκτιμήσεις.

2.Δεν μπορούμε να προβλέψουμε πόσο χρονικό διάστημα θα μείνει στην εξουσία αυτή η κυβέρνηση. Πάντως όχι νωρίτερα, πριν επιτελέσει τον ρόλο της, όπως δείχνουν οι «αποχρώσες ενδείξεις».

3.Είναι πια πασιφανές ότι η διάδοχος κατάσταση θα είναι η Νέα Δημοκρατία με αρχηγό τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Εδώ δεν μπορεί να υπάρχει καμία αμφισβήτηση. Ήδη έχει διαμορφωθεί το οριστικό πολιτικό σχήμα της αντιπολίτευσης, που θα αποτελέσει την διάδοχη κατάσταση, όπως συμβαίνει σε ένα δικομματικό κοινοβουλευτικό σύστημα, κατά το οποίο την δυσαρέσκεια του κόσμου απορροφά ένα άλλο κόμμα της αντιπολίτευσης, που κυριαρχεί στον χώρο της αντιπολίτευσης. Στην περίπτωση αυτή δεν έχει σημασία, αν είναι μόνο του το κόμμα αυτό η αποτελεί σύμπραξη κομμάτων. Επαναλαμβάνουμε όμως ότι ο αρχηγός αυτής της μελλοντικής κυβέρνησης δεν θα είναι κανένας άλλος από τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

4.Ήδη εκείνοι που αποφασίζουν για μας χωρίς εμάς δυστυχώς, γιατί είμαστε ακόμη πολύ ανώριμοι για να καθορίσουμε εμείς, ως Έλληνες την «μοίρα μας», είτε ως ηγεσία είτε ως λαός, αγόμενοι και φερόμενοι από εξωθεσμικά κέντρα, θα δημιουργήσουν την επόμενη «προοδευτική αντιπολίτευση» προς τον Μητσοτάκη, τον εκπεφρασμένο νεοφιλελεύθερο πολιτικό. Ήδη αυτή η προοπτική αρχίζει και εκκολάπτεται με την συσπείρωση όλου του παλιού και καινούργιο κεντρώσου και κεντροαριστερού, υποτίθεται, πατριωτικού χώρου, ο οποίος όμως θα κινείται στα πλαίσια του συστήματος. Του συστήματος αυτού τον οποίο περιγράψαμε στα προηγούμενα. Δηλαδή δεν θα υπάρξει πραγματική αλλαγή στο υπάρχον φαύλο σύστημα, αλλά θα κινηθεί στα ίδια πλαίσια που έχει χαράξει το λεγόμενο «κατεστημένο».

Τελικά η πρόβλεψη είναι ότι το σύστημα με τον ένα ή άλλο τρόπο, με συντηρητικές ή προοδευτικές κυβερνήσεις θα λειτουργεί στα αστικά κοινοβουλευτικά δικομματικά πλαίσια του συστήματος.

Η πιθανότητα να υπάρξει ένα πραγματικό πατριωτικό κίνημα που θα δημιουργήσει υπέρβαση αυτού του συστήματος προς μια προοδευτική κατεύθυνση (δεν μιλάμε για επανάσταση φυσικά), δηλαδή με την ικανότητα να αλλάξει τις παρωχημένες δομές του κράτους σε όλα τα επίπεδα: Ηθικά, πνευματικά, οικονομικά, πολιτικά, πολιτισμικά, δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Όμως και την ευχόμαστε, μπροστά στα άλλα φανερά, κατά την άποψή μας αδιέξοδα και δεν αποκλείουμε την συγκρότησή τους. Αρκεί να μην είναι αργά. Όταν εξαντλήσουν όλες οι άλλες προσπάθειες σωτηρίας του συστήματος ίσως προκύψει μια δυναμική του λαού που και την ωριμότητα του θα αναδείξει και, μέσω της ωριμότητάς του, ικανές ηγεσίες, άξιες και αντάξιες των προσδοκιών και της ιστορίας του.

---

[1] Απόσπασμα από το ποίημα του κ. Καβάφη: «Σοφοί δε προσιόντων». Αξίζει να το διαβάσει κανείς για να καταλάβει τη διαφορά ανάμεσα στους σοφούς και στον λαό, για τον οποίο στο τέλος του ποιήματος γράφει: «…Ενώ εις την οδόν 

Έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί».

[2] Για όσους δεν γνωρίζουν, το ΠΑΚ (Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα) ήταν η αντιστασιακή οργάνωση κατά τη διάρκεια της δικτατορίας 1967 -74, από την οποία στην μεταπολίτευση δημιουργήθηκε ως πολιτικό σχήμα το ΠΑΣΟΚ (Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα).

[3] Α. Γ. Παπανδρέου, Η σημασία της Νοεμβριανής λαϊκής εξέγερσης, εφημ. «Αγώνας», 29.9.1973. Ο

Ανδρέας Παπανδρέου μπορεί να εφάρμοσε το γνωστό «δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν εκράτεις», όμως είχε πει πολλές αλήθειες που ισχύουν και σήμερα.

[4] Σάκης Καράγιωργας, Μελέτες –Άρθρα – Ομιλίες, 3^ος τόμος, σ. 204.

[5] Υπάρχει η γνωστή θεωρία των ρήξεων και των ανατροπών, με την έννοια ότι οι ποσοτικές ρήξεις θα οδηγήσουν κάποτε και στην ποιοτική αλλαγή των ανατροπών, δηλαδή της ριζικής αλλαγής των δομών μιας κοινωνίας. 

[6] Συνέντευξη του Σοζέ Σαραμάγκου στην εφημ «Ελευθεροτυπία», στις 21.6.2010.

[7] Συνέντευξη του Ζοζέ Σαραμάγκου στην εφημ. «Ελευθεροτυπία», στις 21 Ιουνίου 2010.

[8] Βλ. Νίκος Πουλαντζάς, Κείμενα, Μαρξισμός, Δίκαιο, Κράτος, εκδ. «νήσος/Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Αθήνα 2009, σ. 491.

[9] Λουί Αλτουσέρ, Για τον Μαρξ, εκδ. «Γράμματα», Αθήνα 1978, σ. 9.

[10] Βλ. Συνέντευξη του Κοστάντσο Πρέβε στην εφημ. «Ελευθεροτυπία», 19.11.2011 με τίτλο: «Περνάμε από μια φάση του καπιταλισμού σε μια άλλη». Στο σημείο αυτό καλό είναι, μιας και ό Πρέβε αναφέρεται σε λαό και έθνος, να διευκρινίσουμε την έννοια του όρου «λαός», γιατί υπάρχει και για τον όρο αυτόν μεγάλη σύγχυση, επειδή πολλοί τον εκλαμβάνουν ως μια γενική έννοια χωρίς ταξικό περιεχόμενο που δεν σημαίνει τίποτε. Ασπάζομαι τον ορισμό που δίνει στην περίπτωση αυτή ο Νίκος Πουλαντζάς, στο έργο του: Θέματα μαρξιστικής αντίληψης του κράτους, εκδ. «Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Αθήνα, σ. 14., που λέει: «”Λαός” εδώ σημαίνει όχι την αυθεντική “υπόσταση” του “συνόλου των συγκεκριμένων ατόμων”, αλλά το σύνολο “των καταπιεζόμενων τάξεων”, που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των μελών ενός “εθνικού” καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού». Βασικά  στην κοινή αντίληψη εννοούμε τα φτωχά λαϊκά στρώματα, που γίνονται αντικείμενο, όχι μόνο καταπίεσης, αλλά και εκμετάλλευσης. Καλό είναι να ξεκαθαρίζουμε και τις έννοιες, που η άγνοιά τους δημιουργεί συγχύσεις.